De canon van Zoetermeer: de waterwerken

Tweewekelijkse rubriek over de 50 vensters van de Zoetermeerse Canon. Deze bijdrage is geschreven door Sieny Engelsman.

Hoogheemraadschappen
In 2020 werd een nieuw recreatiegebied van 300 hectare tussen Zoetermeer, Leidschendam-Voorburg en Den Haag in gebruik genomen: De Nieuwe Driemanspolder. Dit wandel-, fiets-, ruitergebied en een paradijs voor vogels en vogelaars had nog een speciale functie. Het was de eerste piekberging in het gebied van het Hoog Heemraadschap van Rijnland. Een piekberging is een omdijkt stuk polder dat dient als tijdelijke uitlaadklep voor het boezemwater. Het Rijnlandse boezemsysteem is een stelsel van oppervlaktewateren dat onder beheer is van het Hoogheemraadschap van Rijnland. De boezem ligt hoger dan de omliggende polders en is opvangplek voor overtollig polderwater. Vanuit de boezem wordt het water naar de Noordzee, het Noordzeekanaal of de Hollandse IJssel afgevoerd. In droge zomerdagen gebruikt het waterschap het systeem andersom.  Bij extreme hoeveelheden neerslag dient de piekberging voor overloop vanuit de boezem . Als het boezempeil na enige tijd weer gedaald is wordt het water terug in het boezemstelsel gebracht. Maar het kan ook andersom. In de extreem droge zomer van 2026 besloot het Hoogheemraadschap eind juli om ongeveer twee miljoen kubieke meter zoet water in de polder op te slaan. Toen de temperatuur minder hoog werd en er regen kwam liet men het water weer langzaam terugstromen om de waterstand op peil te houden en tijd te winnen tegen verzilting. In het werkgebied van Rijnland zijn twee piekbergingen. Eén in de Haarlemmermeer ( 67 hectare voor 1 miljoen kubieke meter water) en die in de Nieuwe Driemanspolder.

Het Charter van Graaf Willem II
De graven van Holland hebben zich in de Middeleeuwen voortdurend met het water beziggehouden. Het merendeel van het land dat zij bestuurden lag in het water. Maar ze beseften ook dat zij dit niet alleen konden. In oktober 1255 tekende Graaf Willem II in Leiden een charter waarin hij verklaarde geen waterwerken te veranderen zonder toestemming van heemraden en dijkgraven. Waarschijnlijk geldt dit als een erkenning van de graaf voor het al daarvoor bestaande waterschappen.
Rond 1000 zochten mensen hun woongebied in hogere gebieden of maakten verhogingen, polderdijkjes. Door slootjes werd het land afgewaterd. Maar het veen klonk in en de water overlast nam toe. Dat werd erger toen men turf ging steken. De boeren en vissers zorgden zelf voor het onderhoud van de sloten. Maar vrijwillige samenwerking was geen succes. Er moesten functionarissen met gezag komen om aanleg en onderhoud van de waterwerken in de gaten te houden. Er werden plaatselijke waterschap bestuurders aangesteld. De schout, ambachtsbewaarders en schepenen waren met de kroosheemraden belast met het inspecteren en onderhoud van sloten en waterwegen. De Schouw. De naam kroos geeft al aan dat het kroos en ander vuil uit het water verwijderd moest worden om goede doorstroming te garanderen. Als boeren of landeigenaren hun sloten niet goed hadden schoongemaakt konden de kroosheemraden boetes opleggen. De heemraden hadden het overkoepelend toezicht op de grote boezems en dijken van het gehele waterschap. Om hen te onderscheiden van de kroosheemraden kregen ze in de 14e eeuw de titel hoogheemraad Er waren tal van waterschappen, die meestal wel samenwerkten. In 1548 werd in het Rijnland gebied 75% van alle turf gebaggerd. Daardoor ontstonden grote plassen. Met behulp van windmolens probeerde men die droog te maken.

Het Soetermeersche Meer
Het eerste grote werk was het droogmalen van het Soetermeersche Meer. Op 15 maart 1614 gaven de Staten van Holland enkele investeerders hiervoor toestemming. In 1616 was het werk voltooid. In 1672 werd de Driemanspolder drooggemaakt en de Binnenwegsepolder in 1701. In 1763 volgde de Palensteinsepolder. In 1770 Buytenwegh en De Leyens. Dat werd bekend als de Nieuw Drooggemaakte Polder.
Het waterschappen beheren en onderhouden dijken, duinen en kades om overstromingen te voorkomen, zorgen dat er voldoende water in sloten en meren is en dat het afvalwater wordt gezuiverd. Maar onderhouden ook sommige plattelandswegen en vaarwegen. Dat alles gebeurt met gemalen, stuwen, inlaten en sluizen. Tijdens de droge zomers helpen medewerkers van de waterschappen ook waterdieren overleven die gebrek aan zuurstof krijgen door het warmere en lagere water.
In 2021 telde Nederland 21 waterschappen. Regionale overheidsinstanties. Door samenvoeging en uitbreiding is Zoetermeer sinds 2005 verdeeld over drie waterschappen. Het Hoogheemraadschap van Delfland heeft onder andere de Bergboezem Berkel. Die kan 1,2 miljoen kubieke meter opslaan. In het Westland zijn tuinders die een eigen waterberging hebben. Het Hoogheemraadschap Schieland en de Krimpenerwaard heeft onder andere de Waterberging Eendragtspolder voor 4 miljoen kubieke meter water. In Rotterdam is het de Urban Waterbuffer dat begint onder de inrit van de parkeergarage bij het museumpark. Het heeft een capaciteit van 10 miljoen liter water. Er wordt steeds gewerkt aan meer opslagruimte. Water in een regenton opvangen hoort daar ook bij.

Meer info: www.geheugen van Zoetermeer.nl/canon. Reacties welkom op info@oudsoetermeer.nl