Canon: 1743 – Zoetermeer en koloniaal verleden

Zoetermeer - Tweewekelijkse rubriek over de 50 vensters van de Zoetermeerse Canon. Deze bijdrage is geschreven door Flip Bakker.

Op 30 juni herdenken we het slavernijverleden – Zoetermeer was in 2013 een van de eerste steden na Amsterdam waar deze herdenking werd georganiseerd. Daarnaast heeft vorig jaar de gemeenteraad unaniem ingestemd met de uitwerking van een burgerinitiatief voor een gedenkplek voor de Hindostaanse migratie – de ‘kontrakkies’, geronseld in India en Java, voor het werk op de plantages in Suriname na afschaffing van de slavernij.
“Wij zijn hier, omdat jullie heel lang daar zijn geweest.” Dat is de rode draad in de verhalen. Geldt dat ook voor Zoetermeer?
Tachtig VOC-employé’s telde het Historisch Genootschap, alleen al in de 18e eeuw. Zoetermeerders, meest als matroos of soldaat; vaak vertrokken als wees. Gelukzoekers, zouden we vandaag zeggen. Slechts een derde keerde levend terug.
Maar wat deden ze daar eigenlijk in de koloniën? Denijs van Wassenburgh, aangemonsterd in 1740, raakt in 1742 betrokken bij de nasleep van de Chinezenmoord in Batavia: een bloedbad waarbij mogelijk 10.000 Chinezen het leven lieten. Ook Denijs sneuvelt in 1743 bij de inzet voor ‘politionele acties’.
Het is niet alleen Zoetermeers voetvolk dat noodgedwongen dienst neemt bij de VOC. In 1739 vertrekt Rijcklof van Goens als assistent-koopman naar de Oost. Rijcklof is opgegroeid in Zoetermeer, en is een achterkleinzoon van de militair en diplomaat van diezelfde naam, die eind 17e eeuw Gouverneur-generaal (‘opperbaas’) was van de VOC in Azië. Onze Rijcklof komt in het voorjaar van 1740 aan in het onrustige Batavia, vlak voor de Chinezenmoord in oktober van dat jaar. Hij wordt bevorderd tot resident (hoogste politie-ambtenaar) van het VOC-steunpunt Fort Joanna op Oost-Java. Hij sneuvelt in 1746, ook bij inzet voor ‘politionele acties’.
Uit een vroegere periode kennen we de Zoetermeerder Dirck Arentz die in 1638 aanmonstert bij de West Indische Compagnie, op het schip van kapitein Pierre le Grand. Dezelfde Le Grand die in 1634 Curaçao verovert; in die tijd een belangrijk knooppunt van de slavenhandel. Het is niet onaannemelijk dat onze Dirck in 1641 betrokken was bij de verovering van het West-Afrikaanse slavendepot Fort Angola in Luanda, waarbij Le Grand een belangrijke rol speelde.
Ook na de WIC/VOC-tijd blijft de verwevenheid met de koloniën. Bijv. in de persoon van Leopold Middelberg, de burgemeester die Zoetermeer en Zegwaart verenigde. Middelberg heeft daarvoor als civiel ingenieur carrière gemaakt in zowel Indië als Suriname. Zijn schoonvader A.W.F. Idenburg was afwisselend gouverneur van Indië en Suriname, en minister van koloniën.
En niet te vergeten de ca. honderd Zoetermeerders die vrijwillig of als dienstplichtig soldaat zijn ingezet tijdens de onafhankelijkheidoorlog in Indonesië (1946-1949).

Koloniale wonden
Die horen we in de verhalen van de mensen die de (voormalige) koloniën hebben verlaten, en zich in Zoetermeer vestigden. Denk aan de ‘Indo’s’ en de KNIL-militairen en hun gezinnen; de Surinamers en Antillianen. We lichten er twee uit, die beide iets aangeven van de gelaagdheid en impact van de koloniale geschiedenis.
Het eerste verhaal laat iets zien van de dilemma’s en gevolgen van kolonialisme in de milde vorm van ontwikkelingswerk. Candace – genoemd naar de koningin van Ethiopië die in bijbel wordt genoemd – is een jong meisje uit Papua Nieuw Guinea. Ze is geroofd door vijandige stammen, en vrijgekocht door de Zoetermeerse zendeling Jan van Hasselt. Omdat ze anders geen toekomst heeft, neemt Van Hasselt haar op in zijn gezin. Rond 1876 verblijft het gezin Van Hasselt in Zoetermeer, waar de moeder van Jan woont in de Dorpsstraat. Candace is mogelijk de eerste Papua in Nederland, en een bijzondere verschijning in Zoetermeer.
Het tweede verhaal is actueel: het verhaal van de Zoetermeerse kunstenaar Wonny Stuger, en haar echtgenoot Elvis Bliekman. Wonny’s verhaal is in 2022 uitgebreid opgetekend in een serie indrukwekkende portretten van nakomelingen van tot slaaf gemaakten in de Volkskrant. Haar achternaam verwijst naar haar afkomst van een Duitse militair die in Suriname wordt ingehuurd als slavenjager. Een verhaal van uitbuiting en machtsmisbruik. Op school in Suriname leerde Wonny: alles wat zwart is, is dom en minderwaardig. Thuis kreeg ze ook nog eens ingeprent dat ze trots moest zijn op haar Duitse (witte) achternaam, want hoe witter van naam of kleur, hoe hoger op de ranglijst. Haar verhaal gaat over hoe zij zich aan deze koloniale indoctrinatie ontworstelde: volkskrant.nl/.../wie-zijn-mijn-voorouders.
Van haar man Elvis Bliekman verscheen in 2026 een boek over hoe die koloniale indoctrinatie nog steeds doorwerkt; ook in het Nederland en Zoetermeer van nu. ‘Naast de rode loper’ is de veelzeggende titel van dat boek.
Wonny en Elvis zijn mede-initiatiefnemers van de eerste slavernij-herdenking in Zoetermeer. De slavernij werd formeel in 1863 afgeschaft; in 1873 was de echte bevrijding in Suriname, in Indië waren begin 20e eeuw nog tot slaaf gemaakten werkzaam. De verhalen van Denijs, Rijcklof, Dirck, Leopold, Candace, Wonny en Elvis zijn verweven. Hun geschiedenis is onze geschiedenis!

Meer info: www.geheugenvanzoetermeer.nl/canon.