Canonvenster bij het jaar 1000: het ontstaan van Zoetermeer

Zoetermeer - Tweewekelijkse rubriek over de 50 vensters van de Zoetermeerse Canon. Deze 16e bijdrage is geschreven door Flip Bakker.

De eerste vermelding van Zoetermeer is gelijk een bijzondere. Zoetermeer wordt beleend in een hypotheekacte door niemand minder dan de Hollandse graaf Floris V: ‘der keerlen god’. Zoon van de koning van het Duitse rijk, en bouwheer van de Ridderzaal in Den Haag en van het Muiderslot, (waar hij in 1296 wordt vermoord). Zoetermeer is dan dus al een ‘heerlijkheid’ die geld oplevert: de tienden van graan en (klein)vee. In deze aflevering willen we wat meer vertellen over die voorgeschiedenis.

Prehistorie
Heel, heel lang geleden was de Noordzee een groot rivierdal dat Engeland met het continent verbond, en waar de Maas, de Rijn en ook de Theems hun bedding sleten. Het is wel vergeleken met de Serengeti-vlakten in Afrika, maar dan een koudere vorm. Met wolharige neushoorns en mammoeten, en ook de eerste mensachtigen: Neanderthalers. ‘Krijn’ is de naam die de Neanderthaler-schedel meekrijgt die is opgedoken voor de Zeeuwse kust. Maar ook op het land zijn sporen gevonden. Geschiedenis van 70.000 jaar BC (vóór onze jaartelling) is alleen te vinden als je diep graaft: bij de aanleg van de HSL-verbinding zijn die sporen gevonden op ca. 8m. diep. Dichterbij: de moderne mens draagt nog altijd een klein deel aan Neanderthaler-DNA met zich mee.
Heel veel later, maar nog steeds zo’n 5.000 jaar vóór onze jaartelling zijn de tijden veranderd. De zeespiegel is gestegen, Engeland heeft een fysieke Brexit meegemaakt; aan de boorden van de Noordzee vormen zich strandwallen, waarachter dikke lagen veenpakketten zijn ontstaan. Een waterrijk moerasgebied, dat alleen toegankelijk is via de natuurlijke waterlopen (rivieren, meren, kreken). Een visrijk gebied voor jagers en verzamelaars. De Canon van Nederland start de geschiedenis met het oudste menselijke skelet in Nederland. Gevonden bij de aanleg van de Betuwespoorlijn in het Hollandse veengebied bij Hardinxveld, en gedateerd op 5.500 BC: ‘Trijntje’. Zoetermeer is in deze tijden niets anders dan een natuurlijk zoetwatermeer, dat afwatert op de (Oude) Rijn. Jagers en vissers trekken vanuit de Maas en de Rijn ook het veenland in, getuige de vondst van visfuiken in de Rotte bij opgravingen nabij Bergschenhoek, gedateerd 4.200 BC.

Vis uit Zoetermeer 
De eerste echte nederzettingen, waar de mensen gewassen gingen telen en huisdieren houden, zijn in de Lage Landen te vinden op de zandwallen aan de kust en langs rivieren. In Zuid-Holland o.a. bij Katwijk, Rijnsburg, Den Haag, Westland en Vlaardingen. We spreken dan over de tijden dat in Drenthe hunebedden worden gebouwd. Dat het best wel dringen wordt op die stroken, suggereert een prehistorisch massagraf in Wassenaar: alsof de nederzetting is veroverd en ‘gezuiverd’.
Als eeuwen later de Romeinen hun rijk expanderen met ook de Lage Landen beneden de (Oude) Rijn, treffen ze geen desolate leegte aan. In tegendeel, de kustplaatsen tonen in hun archeologische vondsten welvaart aan, verworven uit handelscontacten met Engeland, maar ook tot diep in Duitsland. De Romeinen hadden ook zeker wat te beschermen, met hun ‘Limes’ langs de Oude Rijn, de forten, wachttorens en ‘heirwegen’ (snelle verbindingswegen): van Utrecht naar Leiden; en verder tussen Leiden en de Maasmond bij Vlaardingen. Voorburg (Forum Hadrianum) was niet alleen een grote legerplaats, maar ook de grootste handelsstad in de Noordelijke Nederlanden, vergelijkbaar met Utrecht en Nijmegen. En het is niet onvoorstelbaar dat vissers bij het Zoetermeer hun waren hebben gesleten aan de Romeinse legerplaatsen en op de markt van Voorburg – Forum Hadrianum.

Kolonisten
De Romeinen beloonden hun oudere legionairs met stukken grond om een boerenbedrijf te ontginnen. In Rijswijk, pal aan de A4, ligt nog het fundament van een riante boerenhoeve die is nagebouwd in het Archeon. Cananefaten is de naam van de bewoners van de kuststreken, maar ook die van de veelal Germaanse legionairs die hier een akker kregen toegewezen.
Als het Romeinse rijk instort, grijpen de Friezen hun kans. Het Friese rijk strekt zich op zijn hoogtepunt uit van Vlaanderen tot de Duitse bocht, en heeft zijn hoofdstad in de handelsvestiging Dorestad. De Franken onder leiding van Karel de Grote drijven de Friezen terug; dan zitten we al in het jaar 800 AC. Het wordt dus steeds drukker in Holland, en de kolonisten trekken ook de veengebieden in.
Vanaf ca. 800 AC worden de eerste veengebieden ontgonnen, door het verbreden van natuurlijke waterlopen en het graven van afwateringskanalen. Bij het Zoetermeer start de ontginning rond het jaar 1000 vanuit het Langeland, aan de oostkant van het meer. Zogenaamde ‘Daliegaten’, kleiputten in het veen, gevonden bij opgravingen op de locatie van het huidige Woonhart, zijn daar getuigen van. Daar ontwikkelt zich ook de nederzetting, rond een kerkje ter hoogte van de kruising van Broekweg en Zwaardslootseweg. Dat is de start van de Canon van Zoetermeer.

Meer info: www.geheugenvanzoetermeer.nl/canon Reacties welkom op: info@oudsoetermeer.nl