Canon 1644: Jodocus van Lodenstein – leven in compassie

Zoetermeer - Tweewekelijkse rubriek over de 50 vensters van de Zoetermeerse Canon. Deze 13e bijdrage is geschreven door Flip Bakker.
Een veelzijdig man: welgesteld, maar sober en veganistisch. Predikant, dichter, musicus. Mysticus, maar niet wereldvreemd. Een man die je niet zomaar in een hokje kan stoppen. Wat hem wel typeert is de grote verbondenheid van zijn leven met wat boven is.

Zoetermeer was voor Van Lodenstein waarschijnlijk niet onbekend. Geboren uit een bemiddelde regentenfamilie in Delft, studeerde hij theologie in Utrecht. Als hij over land reisde passeerde hij daarvoor Zoetermeer en Zegwaard. Van 1644 tot 1650 was hij predikant in Zoetermeer. Na een korte tussenstap in Zeeland, werd hij in 1653 predikant in Utrecht; daar woonde hij tot zijn dood in 1677. Ook in die periode bezocht hij regelmatig zijn familie in Delft, en lag Zoetermeer mogelijk weer op zijn route.

Bavianen en slijkgeuzen
De tegenstellingen in de Republiek, waarbij Johan van Oldenbarneveld in 1619 uiteindelijk het onderspit had moeten delven, liepen langs de lijn van godsdiensttwisten binnen de nog jonge kerk van de Reformatie. Ook in Zoetermeer en Zegwaart had dat geleid tot onderlinge ordeverstoringen en vuilspuiterij. Bavianen en slijkgeuzen, zo scholden de tegenstanders – remonstranten en contra-remonstranten – elkaar uit. Maar die strijd was inmiddels geluwd. De partijgangers van Oldenbarneveld hadden in 1635 aan de Dorpsstraat weer een eigen kerkgebouw mogen inrichten, wel als ‘schuilkerk’ dat wil zeggen: niet zichtbaar in de gevellijn, in het straatbeeld. Daarmee lagen ze wel voor op de Rooms Katholieken, die pas in 1685 hun schuilkerk konden bouwen. De katholieken in die periode trokken veel naar Wilsveen, in die tijd een bekend bedevaartsoord; maar dat is een ander verhaal.
De strijd geluwd, maar de verhouding tussen kerk en staat nog onder spanning, en ook polarisatie is nooit ver weg. De kerk van de Reformatie heeft zich wel willen vrijmaken van overheidsbemoeienis met het kerkelijk leven, maar kon anderzijds maar moeilijk loskomen van haar claim dat de overheid wel geroepen is om de gereformeerde levenswandel te bevorderen. Rondom de benoeming van Van Lodenstein tot predikant, wil de ambachtsheer van Zoetermeer zijn rechten laten gelden: die van voordracht en autorisatie van ambtsdragers zoals predikanten en onderwijzers. Daar wordt met het kerkbestuur stevig over gedebatteerd. En dan blijkt ook vroeg het poldermodel: beide partijen schikken zich in een compromis: de benoeming wordt niet geautoriseerd, maar genomen ‘in consent’, met (wederzijdse) instemming.
Polarisatie blijft ook aan de oppervlakte. De kerk is de enige begraafplaats, en ook roomsen, remonstranten en onkerkelijken begraven daar hun doden. Soms ook provocerend tijden de zondagse erediensten in de kerk.

Lodenstein – lood en steen
Lood en steen, dat kenmerkt wel zijn leefstijl: celibatair (ongehuwd), en sober. Hij at zelden vlees, en lengde zijn wijn met water. Een sobere leefstijl – practice what you preach – maar een rijk geestelijk leven. In zijn betrokken preken toont hij zich een leider van de Nadere Reformatie, een opwekkingsbeweging binnen de gereformeerde kerk. Niemand van de mannen van de Nadere Reformatie heeft zo hartstochtelijk op een heilig leven aangedrongen als hij. Zijn liefste wens is in de navolging van Christus te mogen delen in Zijn heiligheid. Dat is ook de mystieke kant van Van Lodenstein. Was hij rooms-katholiek geweest, dan was hij heilig verklaard. Maar Rome en de Reformatie staan dan nog met de ruggen tegen elkaar… Niet in een enkel hokje te stoppen, ook geestelijk niet: in Zoetermeer ontmoet hij ook weerstand. Hij wordt beticht van ‘vrijewil-drijverij’ – hij wordt daarmee weggezet als sympathisant van de tegenstanders, de Remonstranten.
Zijn betekenis voor Zoetermeer? Hij heeft in elk geval de mensen in de kerk leren zingen. Het is bijna niet voor te stellen, maar de gemeentezang – die met de Reformatie weer in zwang kwam – was bepaald niet om aan te horen. De psalmen en gezangen werden door de kerkgangers meer uitgeroepen – uitgeblèrd – in plaats van gezongen. Van Lodenstein zette zijn eigen geestelijke liederen ook op muziek, en hij leerde de Zoetermeerse kerkgangers om die ook melodieus te zingen.
Van Lodenstein heeft in Zoetermeer een straatnaam naar zich vernoemd gekregen. Voor zijn inzet voor de Nadere Reformatie. Maar niet minder voor zijn letterkundige bijdragen, waarmee hij ook in de literatuurgeschiedenis naam heeft gemaakt. Met name met zijn in 1676 uitgegeven verzamelbundel Uyt-spanningen, waaronder ook een gedicht/lied over zijn bevestiging als predikant in Zoetermeer. Dat vertolkt een gedachte die men in Lodenstein’s gedichten meerdere malen aantreft: wie één is met God, vindt de hemel op aarde. ‘Wat ik denk en wat ik doe / behoort de hemel toe’.

Practice what you preach
Vandaag de dag zou je het sobere en maatschappelijk betrokken leven van Van Lodenstein kunnen vertalen in gecompassioneerde betrokkenheid op de aarde. Leef op aarde zoals het leven in de hemel. Met respect voor de Schepper en zijn werken - de aarde en alle medeschepselen: planten, dieren, klimaat en milieu.

Meer info: www.geheugenvanzoetermeer.nl/canon.. Reacties welkom op: info@oudsoetermeer.nl