Canonvenster 1932: SPAR - van crisiskind tot multinational

Zoetermeer - Tweewekelijkse rubriek over de 50 vensters van de Zoetermeerse Canon. Deze (zevende) bijdrage is geschreven door Flip Bakker.

In Zoetermeer is SPAR anno nu even marginaal als het was bij de start. In 1880 een dorpskruidenier voor dagelijkse levensbehoeften en koloniale waren, nu nog een SPAR express bij een tankstation aan de Weidedreef in Seghwaert. Zegwaart was het plattelandsdorp met de schone lucht waar opa Van Well zich op doktersadvies vanuit Amsterdam in 1880 vestigde; tegenwoordig zou je hem een klimaatvluchteling kunnen noemen. Hij breidde er zijn handel in wijn en gedestilleerd uit met kruidenierswaren. Hij boerde goed in Zoetermeer en omstreken, en in 1920 gingen zijn winkel en groothandel over in handen van zijn kleinzoon Adriaan.

Crisiskind
Adriaan J.M. van Well trouwde met Bertha Wubben. Haar vader had de middelen om de droom van zijn schoonzoon te laten uitkomen, namelijk de grossierderij uitbouwen. Een jaar na hun huwelijk begon in 1926 de bouw van een groot pakhuis achter op het erf van hun woonhuis en winkel aan de Dorpsstraat. De beurskrach van 1929 veranderde echter de positieve kijk op de economie. Tijdens een economische crisis sneuvelden niet alleen bedrijven, er worden ook nieuwe initiatieven ontplooid, vaak juist om aan de wurgende greep van de depressie te ontkomen. Zo werd in 1932 in Zoetermeer een crisiskind geboren dat zeer levensvatbaar bleek. Op 1 juli van dat jaar schaarde de grossier in levensmiddelen Adriaan van Well zich met zijn grootste afnemers, 16 kruideniers, om de tafel om te praten over het opzetten van een vrijwillig filiaalbedrijf. Hij was daarmee de eerste, niet alleen in ons land, maar ook in Europa. De SPAR was geboren.
De eeuwig groene spar stond voor de voorspoed van organisatie en haar leden. Al snel na de oprichting sloten zich andere grossiers bij Van Well aan. In 1935 richtten ze samen de NV Spar Centrale op, die in Amsterdam werd gevestigd. Toen de Spar vijf jaar bestond, waren er veertien afdelingen, over het hele land verspreid, met 2200 aangesloten kruideniers en een omzet van 12 miljoen gulden: een forse groei van de omzet die deze winkeliers in 1932 hadden. En dat in crisistijd.

Oorlogstijd en wederopbouw
Oorlogstijd schrijft altijd zwarte bladzijden. Schaarste, distributie, surrogaatproducten; toename van controlerende (overheids)organen. De grossiers hadden het ook buiten de inkoop zwaar. Hun auto’s werden gevorderd, paard en wagen hadden slechts een actieradius van 20 kilometer per dag. Daardoor kon een aantal klanten slecht of helemaal niet meer bevoorraad worden. In januari 1944 brandden twee loodsen bij Van Well af, waarbij alle paarden omkwamen.
Ondanks een Spar-noodfonds waaruit tot 1949 werd uitgekeerd aan door oorlogshandelingen getroffen leden, kromp het aantal Sparwinkels van 2900 vlak voor de oorlog tot minder dan 1500 in 1947. Maar het vooroorlogse succes zette zich ook na de oorlog voort. In de jaren zestig waren er meer dan 2.000 winkels aangesloten bij de Nederlandse Spar. In 1960 had Spar een marktaandeel van meer dan 13% en was het een van de grootste levensmiddelenconcerns in het land.
De oliecrises in de jaren ’70 leidden tot economische stagnatie. Meer nog door het loslaten van de verticale prijsbinding voor levensmiddelen werd de Spar in de jaren ’80 slachtoffer van de prijzenoorlog tussen supermarkten, en de daaropvolgende overnamegolf. De Spar-organisatie voor Nederland viel uiteen, en werd overgenomen; deels door Schuitema (C1000) en deels door Unigro (Super). Het Spar-label overleefde vele overnames, maar de omzet in Nederland daalde. In 2007 werd vastgesteld dat Spar, dat toen zijn 75-jarig jubileum vierde, aan circa 320 zelfstandige Sparondernemers in middelgrote en kleine supermarkten leverde. Dat aantal groeide weer uit tot 440 verkooppunten anno nu.

Spar op vakantie
Internationaal doet Spar het beter. In 1947 al gaat Spar de grens over, naar België. In een samenwerkingsverband met o.a. Colruyt. Vanaf de 50-er jaren trekt Spar Europa in, en in de jaren daarna ook naar Afrika en Azië. Anno 2025 is Spar met meer dan 4.500 vestigingen actief in rond de 50 landen over de hele wereld. Van Engeland tot China, en van Rusland tot Zuid Afrika en recentelijk Paraguay. Met recht als multinational een van de grootste foodsupplyers ter wereld. Dat geeft voor Zoetermeerders op vakantie toch een thuisgevoel.
Behalve de vestiging aan de Dorpsstraat waren er Spar-winkels o.a. aan de Stationsstraat, Oranjelaan, Croesinckplein en Middelwaard (Meerzicht). De Spar-groothandel in Zoetermeer groeide zo hard dat het terrein achter Dorpsstraat 180 veel te klein werd. In 1975 verhuisde het Van Well-distributiecentrum naar Zevenhuizen. De oude pakhuizen en de woonhuizen met voormalige winkel aan de Dorpsstraat werden gesloopt, om plaats te maken voor een nieuwe Spar-supermarkt. Deze winkel verhuisde in 2006 naar Rokkeveen (de Vlieger), tot aan de overname door C1000/Jumbo. Behalve de SPAR-express in Seghwaert, herinnert op de plek van oprichting alleen een bescheiden kunstwerk in de portiek van Dorpsstraat 180 aan de geschiedenis van de Spar.

Meer info: www.geheugenvanzoetermeer.nl/canon.. Reacties welkom op: info@oudsoetermeer.nl.