Canonvenster bij het jaar 1907: Een gasfabriek in Zoetermeer

Het Historisch Genootschap Oud Soetermeer publiceert in de komende maanden een tweewekelijkse rubriek over de 50 vensters van de Zoetermeerse Canon. Deze (vierde) bijdrage is geschreven door Lex Biemans.

Aan het einde van de 19e en het begin van de 20e eeuw kwamen er grote veranderingen op het gebied van energieverbruik. Deze veranderingen vonden ook plaats in het toenmalige tweelingdorp Zoetermeer-Zegwaart dat in die tijd ongeveer 3000 inwoners telde en nog niet tot één gemeente was samengevoegd. Om aan de toegenomen vraag naar brandstof te kunnen voldoen besluiten in 1906 de twee gemeentebesturen om in Zoetermeer een gasfabriek op te richten opdat al in 1907 met de gaslevering zou kunnen worden begonnen. Het gasfabriekje met een fitterswoning en de gashouder moest worden gebouwd op een terrein ten zuidwesten van het dorp Zoetermeer: de Delftsewallen. Met de gemeente Zegwaart werd een overeenkomst gesloten voor de afname van dit gas en er werden leidingen aangelegd naar de bebouwde kommen van de beide dorpen. Ook werden leidingen aangelegd voor de fabriek van Nutricia en het spoorwegstation (nu Zoetermeer Oost). De firma Bleuland van Oordt leverde de zinken lantaarns, lantaarnpalen en de wandornamenten. In 1906 kwamen burgemeester en wethouders met een wervende circulaire om de bevolking te wijzen op de vele voordelen van het gebruik van petroleumgas. Genoemd werden “het prachtige licht” dat het gas zou geven en dat het heel gemakkelijk te gebruiken was als kook-en verwarmingsgas. Het was bovendien niet gevaarlijk of schadelijk (mits met een juiste behandeling). Met het gebruik van dit gas verviel ook het onaangename schoonmaken en opnieuw vullen van petroleumlampen en andere toestellen. De fabricage van het gas werd gedaan met behulp van aardolie oftewel petroleumgas. Dat petroleumgas werd verhit met steenkolen en na zuivering verzameld in een gashouder van waaruit het gas vervolgens via een ondergrondse leiding naar de gemeente werd vervoerd. Het maken van stadsgas op basis van petroleum was toen heel bijzonder want tot aan de jaren 60 van de vorige eeuw werd gas gemaakt door verhitting van steenkool. Al snel moest de opslagcapaciteit worden vergroot en er kwam een tweede gashouder.

1917 Sluiting Gasfabriek
Ondanks dat de exploitatie van de fabriek redelijk succesvol was, moesten B&W in 1917 toch tot sluiting overgaan wegens de stagnatie van de olieleveranties door de Eerste Wereldoorlog en door de enorm gestegen prijzen voor kook- en lichtgas voor de afnemers. Dat werd namelijk veel te duur voor veel inwoners, die dan ook met het gebruik van het gas stopten. In juli 1917 was de situatie inmiddels zo slecht geworden dat de gemeenteraad zich genoodzaakt zag de gasfabriek weer van de hand te doen en ze verkocht de fabriek aan de gemeente Delft. Al snel koos Delft toch voor elektriciteit, want daar beschikten ze al over en er lag al een hoogspanningskabel naar Pijnacker. Van daaruit konden Zoetermeer en Zegwaart dus snel van stroom worden voorzien. Dat toen op stroom nog niet kon worden gekookt werd terzijde geschoven. Gezien het feit dat beide dorpen geheel in duisternis waren gehuld, moest er spoed achter gezet worden en in september 1917 werd de overeenkomst in Delft getekend. De nieuwe verlichting werd met enig ceremonieel in gebruik genomen. Volgens een verslag in “Het Nieuws” van 8 december 1917 togen op de avond van 4 december de autoriteiten en de pers door de stikdonkere straat naar de centrale. Dit transformator huis stond achter het raadhuis in Zegwaart. Daar liet de burgemeester vervolgens de stroom toe in de gemeenten Zoetermeer en Zegwaart en als bij toverslag gingen overal de gloeilampjes tegelijk aan. Het was al met al een mooie Sint Nicolaas surprise en dit heugelijke feit werd die avond in de raadszaal verder herdacht “onder het genot van een glas wijn en een sigaar” aldus het verslag. In de loop der jaren werd de elektriciteitsvoorziening slechts mondjesmaat uitgebreid. In de jaren 20 werden de Voorweg en de Zegwaartseweg verlicht. Maar pas in 1931 kwamen de Meerpolder en de Molenstraat aan de beurt. Het zou tot na de oorlog duren voor er weer gas in de dorpen kwam en alle bewoners gebruik konden maken van onbeperkt gas- en electriciteitsgebruik. In de eerste helft van de jaren 60 werd ook Zoetermeer op het nationale aardgasnet aangesloten en veranderde de energievoorziening drastisch. Aardgas werd al gauw en tot op heden de belangrijkste energievoorziening voor koken en verwarming.

Het fabrieksterrein - Fittershof
De Zoetermeerse petroleumgasfabriek werd in 1937 afgebroken. De in 1907 gebouwde dienstwoning voor de gasfitters, het ‘gasfittershuisje’ werd in 2013 afgebroken. Bij die gelegenheid is een korte film uitgebracht over de sloop van de gasfabriek, met onder andere een interview met Henk Oskam, een van de slopers in 1937. Het terrein van de voormalige gasfabriek werd in 2016/17 gesaneerd. In 2022 werd het oude jaagpad dat het terrein omzoomde hersteld: het Henk Oskampad. Oud-wethouder Oskam heeft zich daarvoor jarenlang ingezet om zo een volledige omloop rond de oude dorpskern weer mogelijk te maken. Op het terrein van de voormalige gasfabriek verrijst straks het nieuwbouwproject Fittershof Zoetermeer.

Meer info: www.geheugenvanzoetermeer.nl. Reacties welkom op: info@oudsoetermeer.nl.