Canonvenster bij het jaar 1668: van turfplas tot klimaatbuffer

Zoetermeer - Tweewekelijkse rubriek over de 50 vensters van de Zoetermeerse Canon. Deze 21e bijdrage is geschreven door Flip Bakker.

Tussen Zoetermeer, Leidschendam-Voorburg en Den Haag ligt de Nieuwe Driemanspolder. Tegenwoordig is het gebied een combinatie van natuurgebied, recreatiegebied en waterberging. Maar achter dit moderne landschap gaat een lange geschiedenis schuil. Die geschiedenis gaat niet alleen over dijken, molens en sloten, maar vooral over mensen: bestuurders, boeren, molenaars en waterbeheerders. Hun kennis, samenwerking en besluitvorming vormen het immateriële erfgoed dat het gebied tot op vandaag heeft gevormd.

Durf en investeringen 
In de zeventiende eeuw zag het landschap rond Zoetermeer er heel anders uit dan nu. Door eeuwen van turfwinning was het land steeds verder afgegraven. Het maaiveld kwam steeds lager te liggen en veranderde uiteindelijk in een landschap van plassen en meren. Dat leverde gevaar op voor omliggende dorpen, wegen en dijken. Tegelijk groeide de behoefte aan landbouwgrond en investeringsmogelijkheden.
In 1668 besloten een aantal investeerders het risico te nemen om het gebied droog te maken. Zij vroegen toestemming aan de Staten van Holland om het watergebied in te polderen. Het project werd opgezet door 24 participanten uit verschillende Hollandse steden, onder wie bestuurders uit Delft en Leiden. Het waren geen boeren, maar regenten en investeerders die geld inbrachten om het grootschalige project mogelijk te maken. Uit hun midden werd een kleine directie gekozen. Deze bestond uit drie bestuurders. De polder kreeg daarom de naam Driemanspolder: letterlijk de polder van drie mannen.
Het droogmaken van het gebied gebeurde met windmolens. Naast een bestaande molen werden zeven nieuwe molens gebouwd, uitgerust met schepraderen. Nadat de polder was drooggemalen, werd het land verdeeld in kavels. In 1675 werden 34 kavels verloot onder de investeerders en kon de landbouw beginnen. Maar belangrijker dan de techniek was de manier waarop het project tot stand kwam. De samenwerking tussen investeerders, bestuurders en lokale gemeenschappen vormde een typisch voorbeeld van het Nederlandse poldermodel: samen investeren, risico delen en gezamenlijk het water beheren.

Gedeelde verantwoordelijkheid
Na de droogmaking veranderde de Driemanspolder in een agrarisch landschap. Boerderijen, sloten en kavels bepaalden eeuwenlang het beeld van het gebied. Boeren gebruikten het land voor veeteelt en landbouw, terwijl molenaars en waterbeheerders het waterpeil controleerden.
Dit dagelijkse beheer vormde een belangrijk stuk immaterieel erfgoed. Het ging om praktische kennis: hoe je sloten onderhoudt, hoe je het waterpeil regelt en hoe je dijken bewaakt. Die kennis werd van generatie op generatie doorgegeven.
Ook bestuurlijk bleef samenwerking essentieel. Waterbeheer kon alleen functioneren wanneer landeigenaren gezamenlijk verantwoordelijkheid namen voor het onderhoud van molens, kades en sloten. Grondbezit en geld waren belangrijk, maar niet in alles doorslaggevend. In deze samenwerking lag de basis voor de lange Nederlandse traditie van waterschappen en lokaal waterbeheer.
Het landschap van de polder was dus niet alleen een technisch systeem, maar ook een sociaal systeem. Boeren, bestuurders en molenaars moesten voortdurend met elkaar overleggen. Daarmee werd de polder een plek waar het Nederlandse overlegmodel in de praktijk werd gebracht.
In de twintigste en eenentwintigste eeuw veranderde het gebied opnieuw. Steden groeiden, landbouw veranderde en klimaatverandering zorgde voor nieuwe uitdagingen in het waterbeheer. Hevige regenval kan tegenwoordig zoveel water opleveren dat het bestaande boezemsysteem tijdelijk overbelast raakt. Daarom werd de Nieuwe Driemanspolder tussen 2017 en 2020 volledig opnieuw ingericht. Tegenwoordig combineert het gebied drie functies: natuur, recreatie en waterberging.
Een belangrijke nieuwe functie is die van piekberging. Dat betekent dat het gebied tijdelijk kan worden gebruikt om overtollig water op te slaan wanneer er extreem veel regen valt. Bij zulke omstandigheden wordt water vanuit het boezemsysteem naar de polder geleid. Het waterpeil kan dan tijdelijk met ongeveer anderhalve meter stijgen. Zodra het water elders weer is gezakt, wordt het water geleidelijk afgevoerd. Hoewel de techniek tegenwoordig moderner is, blijft het principe hetzelfde als eeuwen geleden: het landschap aanpassen om met water te kunnen leven. De geschiedenis van de Nieuwe Driemanspolder laat zien dat waterbeheer nooit alleen een technische kwestie is geweest. Het is vooral een verhaal van samenwerking, kennis en bestuurlijke keuzes. Van de zeventiende-eeuwse investeerders die het gebied durfden droog te maken tot de moderne waterbeheerders die het inzetten als klimaatbuffer. Dat maakt de polder tot meer dan een natuurgebied of waterreservoir. Het is een levend voorbeeld van Nederlands immaterieel erfgoed: de traditie van samen water beheren. In dat opzicht is de Nieuwe Driemanspolder niet alleen een stuk landschap, maar ook een verhaal dat al meer dan drie eeuwen wordt doorgegeven.

Meer info: www.geheugenvanzoetermeer.nl/canon Reacties welkom op: info@oudsoetermeer.nl.