1945 – Bevrijding van Indië in Zoetermeerse verhalen (2)

Zoetermeer - De “Gordel van Smaragd” - Nederlands Indië was voor kolonialen het tropisch paradijs. De Hollandse koopman of plantagebezitter kon er snel rijk worden. Ook de bestuursambtenaren schnabbelden vaak mee. En het leven in de tropen werd veraangenaamd door de inzet van tot slaaf gemaakten, later door koeliesen bedienden. Deze bijdrage is geschreven door Flip Bakker.

Ook voor de familie van Guus de Vries was het vooroorlogse Nederlands-Indiëdat tropisch paradijs. Guus, die vanaf 1974 in Zoetermeer heeft gewoond en daar in 2019 is overleden, stamt uit een rijke Amsterdamse familie die al generaties aanwezig is in Nederlands-Indië, en door huwelijken met inlandse vrouwen ook sterk verweven met de Indische cultuur. Maar dan wel vanuit een Europese positie: met een villa in de luxe buitenwijk Welgelegen in Batavia, en inderdaad de nodige huisbedienden. Freek, een andere Zoetermeerder, vertelt dat zijn vader ook dit ideaal voor ogen had, toen hij eind 1939 met zijn jonge gezin vertrok naar Java. Hij had, als zoon uit een arbeidersgezin, een beurs gehad van het Koninklijk Nederlands-Indisch Leger (KNIL) voor een opleiding tot tropenarts. Hij ging werken bij het militair hospitaal in Magalan.

De oorlog maakte een eind aan die ‘idylle’. Guus overleefde als kind in een vrouwenkamp, maar moest – eenmaal terug in Welgelegen – letterlijk rennen voor zijn leven om te ontsnappen aan ‘Rampokkers’ (letterlijk: onruststokers; verzetsstrijders in de chaotische periode bij de start van de revolutie). Freek’s vader overleefde als arts de dwangarbeid aan de Pekanbaroe Spoorweg op Sumatra. Zijn moeder had in het vrouwenkamp Ambarawa (Midden-Java) veel steun aan de Indische tante Betty. Als tweede generatie oorlogsgetroffene is Freek voor zijn trauma’s behandeld door Centrum ‘40-45.

De Molukken
Dit jaar is er aandacht voor 75 jaar Molukkers in Nederland. In 1950 werd het KNIL ontbonden. In datzelfde jaar annexeerde Indonesië de Molukken, die zich een paar maanden eerder onafhankelijk hadden verklaard. Met de repatriëring kwamen in 1951 ook ca. 4.000 Molukse KNIL-soldaten naar Nederland. Het verhaal van Zoetermeerder René van Enst is bijzonder. Zijn overgrootvader kwam vanuit Nederland in 1841 als dominee naar de Molukken. Hij trouwde met een Molukse vrouw, en werd mogelijk daarom uit zijn ambt gezet; Nederlanders mochten formeel niet trouwen met ‘inlanders’. Hij bleef als onderwijzer en genoot lokaal veel aanzien. Hij werd gevraagd als Raja, een soort burgemeester, van de dorpsgemeenschap Hutumuri op Ambon. Hij stimuleerde werkloze jongeren om een baan te zoeken: bij het KNIL. Zo is hij –onbedoeld – oorzaak van de overkomst naar Nederland van veel Molukkers. Zijn kleinzoon, René’s vader, werkte voor de BP (toen nog: Bataafse Petroleummaatschappij) en kwam met zijn gezin in 1956 met de ‘ss. Willem Ruijs’ naar Nederland.
Nog zo’n bijzonder verhaal; dat van Ruud Leiwakabessy. Bijna alle Molukkers kwamen per boot naar Nederland, en werden vaak gehuisvest in voormalige arbeids- en concentratiekampen (o.a. Westerbork en Vught). Zo niet Ruud’s vader Willem. In een uitgebreid interview met het Dorpsstraatjournaal in 1993 vertelt Willem daarover, en Ruud vult later aan. Willem kwam als radiotelegrafist per vliegtuig naar Nederland. Het gezin met zijn van Ruud zwangere vrouw, arriveerde in 1951 wel met de boot. Mede door bemiddeling van Prins Bernhard werd Willem in zijn rang hersteld, en kon het gezin zich snel zelfstandig vestigen: sinds 1954 in Zoetermeer. Willem was sceptisch over de droom van een eigen Republik Maluku Selatan, maar gaf zijn zoon Ruud bij zijn geboorte wel die intialen mee: R.M.S. Leiwakabessy.

Herdenken, leren en vooruitzien
Waarom herdenken, waarom geschiedenis schrijven? Opdat we niet vergeten. Oude Zoetermeerders herinneren zich de erebogen bij de huizen, om de afgezwaaide Indië-veteranen in te halen. Joop Moers omzeilde ‘zijn’ ereboog ,en sloop via de achterdeur zijn thuis binnen. Wim van Hamersvelt verstopte zijn dagboeken; pas in 1993 zijn die door de nieuwe bewoners ontdekt: De vergeten dagboeken... Geliefde zonen; maar helden? Zelf hadden ze daar zo hun eigen gedachten over. Zwart wit is de geschiedenis evenmin. We zagen het bij de Hollandse predikant/onderwijzer Van Enst, die vanuit de Molukse gemeenschap voor een vertrouwensfunctie werd gevraagd. Ook Piet Sulkers en de vaders van Guus en Freek, kregen na de oorlog vanuit Indonesië het verzoek om op hun vakgebied bij te dragen aan de opbouw van het land, vooral gericht op kadervorming. Iets dat de koloniale machthebbers tot het eind toe hadden nagelaten en getraineerd.
Herdenken ook om niet te herhalen; leren van de geschiedenis. Geïnterviewden zijn minder naïef geworden: we moeten ook vandaag nog alert zijn op de koloniale mentaliteit van ongebreidelde bezitsdrang en superioriteit. En culturele diversiteit herkennen en waarderen. Leren van het verleden: ook van ‘vergeten hoofdstukken’, zoals dat van het slavernijverleden in Nederlands-Indië, en van Papua Nieuw-Guinea. Leren van het verleden, maar vooral ook vooruitzien. Dat is de les van Stefanie Rumahloine, een Zoetermeerse Molukker van de derde generatie. Samenwerken voor de volgende generaties: ‘Madju terus’!

Meer info: www.geheugenvanzoetermeer.nl/canonReacties welkom op: info@oudsoetermeer.nl_