Canon 1862 – veranderingen in het kerkelijk landschap

Zoetermeer - Koning Willem I stelde in 1816 een reglement voor de Nederlandsche Hervormde Kerk vast. Daarmee was dit protestantse kerkgenootschap nog net geen staatskerk geworden – er was immers formeel een scheiding tussen kerk en staat – maar de Kerk verkreeg wel een stevige positie en veel invloed, vooral in het noorden en westen van het land. Wat daarbij hielp is dat de dominees een deel van hun salaris van het Rijk kregen. Al vanaf het begin riep dit weerstand op bij meer conservatief denkende protestanten. De eerste afscheiding van de Hervormde kerk vond plaats in 1834 in Ulrum in Groningen. Vele kerkelijke gemeenten zouden volgen. Deze 17e Canonbijdrage is samengesteld door Flip Bakker. 

In Zoetermeer-Zegwaart kwamen in het midden van de 19e eeuw al enkele verontruste kerkgangers bijeen. Op 29 april 1862 richtten zij de Christelijke Afgescheiden gemeente op en maakten zij zich los van de Hervormde gemeente Zoetermeer. Ze begonnen met 29 leden en hielden kerkdiensten in een huis aan de Dorpsstraat 171. De eerste jaren waren zwaar. Het ledental was klein en de kas krap. Het lukte wel om dominees te interesseren maar die bleven meestal maar een paar jaar. Jarenlang stonden er ‘oefenaars’ op de kansel. Ook de inwoners van Zoetermeer-Zegwaart konden niet altijd begrip opbrengen voor de afgescheidenen. Uitjoelen en met modder gooien naar de kerkgangers was ‘gewoon’ en bij de eerste kerkdienst stonden scheldende vrouwen bij de ingang die dreigden de zaak in brand te steken. De gereformeerden hielden vol en bouwden in 1867 een eigen kerk aan het Lagereinde, Dorpsstraat 173. In 1909 werd hiernaast een fraaie pastorie gebouwd op nummer 171. De kerk kreeg in 1902 zelfs een orgel en moest enkele jaren later worden uitgebreid met een galerij wegens gebrek aan zitplaatsen. Bij het vertrek van dominee van Loon in 1906 was het gebouw stampvol. De plaatselijke verhoudingen waren weer wat genormaliseerd want ook de hervormde predikant woonde het afscheid bij.

Boterkerk
In 1930 hakte de kerkenraad de knoop door: ze zouden een nieuwe kerk bouwen en het oude gebouw werd verkocht om als boterpakhuis te dienen. Voor de nieuwbouw viel het ontwerp van architect W.B. Plooij uit Amersfoort in de smaak en in 1932 verrees een grote vrijstaande kerk aan de Stationsstraat. De lokale aannemer Jan van Os, een trouw kerklid, verzorgde de bouw. Het enthousiasme voor de nieuwe kerk was groot. Van alle kanten stroomden giften binnen, waaronder ook een torenuurwerk en drie luidklokken. De kerk werd informeel de Boterkerk genoemd, omdat veel gemeenteleden hun inkomsten uit de boterhandel hadden. In 1976 werd de naam Pelgrimskerk in gebruik genomen.

Van kerkendorp naar Compassiestad
Het lijkt een overzichtelijk kerkelijk landschap in de jaren tot aan de groei-explosie van Zoetermeer: de (Hervormde) Oude Kerk, de (Roomse) Nicolaaskerk, en de (Gereformeerde) Pelgrimskerk. Die prominente kerkgebouwen zijn beeldbepalend voor het Zoetermeer van die dagen, maar vertellen niet het hele verhaal. De kerkelijke verscheidenheid was ook toen al groter. Met al vanaf begin 17e eeuw de Remonstranten en hun (schuil)kerk aan de Dorpsstraat. Dat kerkgebouw biedt rond 1885 ook onderdak aan evangelisatiebijeenkomsten voor ‘waarheidsvrienden’. De ‘Bosjeskerk’ noemen dorpelingen het gebouw dan, omdat deze bijeenkomsten worden georganiseerd door de broers I. Bos en M. Bos. En ook: in de tijd van de Afscheiding trok de afgezette dominee Ledeboer uit Benthuizen kerkgangers uit Zoetermeer. Deze ‘Ledeboerianen’ sloten zich niet aan bij de Gereformeerde Boterkerk, maar vormden rond 1910 eigen Gereformeerde Gemeenten. Rond die tijd start ook het Apostolisch Genootschap in Zoetermeer met (huis)bijeenkomsten.
Met de groei van Zoetermeer groeien ook de kerken, maar zet tevens de ontkerkelijking in. Letterlijk klopt het: de beeldbepalende kerkgebouwen zien hun actieve ledental krimpen. Maar de andere kant van dat verhaal is dat veel van deze kerkverlaters terecht komen bij andere, minder zichtbare geloofsgemeenschappen. Die organiseren hun activiteiten in school-aula’s, bedrijfskantines, en zelfs in een Zoetermeerse horecagelegenheid. Het InterLevensbeschouwelijk Overleg Zoetermeer (ILOZ) heeft recent ca. 50 geloofsgemeenschappen geïnventariseerd. Neem de Boterkerk: in 2025 verkocht door de Protestantse gemeente (waarin de Gereformeerde kerk is opgegaan). Nieuwe eigenaar van de Boterkerk is (met een knipoog naar de historie) de Gereformeerde Gemeente in Zoetermeer. Hun huidige gebouw de Vredekerk, op de hoek van het Woonhart, was op haar beurt voor de vele ruimtezoekende kleinere geloofsgemeenschappen onbetaalbaar. De gemeente is op zoek naar een projectontwikkelaar voor sloop en vervangende woningbouw. Dat is letterlijk ontkerkelijking.
In 2017 ondertekenden het ILOZ en de gemeente Zoetermeer samen het Handvest van Compassie - behandel de ander zoals jij zelf behandeld wilt worden. De ca. 50 huidige Zoetermeerse geloofsgemeenschappen zijn de harde kern van de betrokkenheid van de ca. 60.000 Zoetermeerders die zijn aangesloten bij een geloofsgemeenschap (CBS 2023). Een sterke sociaal-culturele basis in Zoetermeer Compassiestad!

Meer info: www.geheugenvanzoetermeer.nl/canon. Reacties welkom op: info@oudsoetermeer.nl.